ŞEHRİBAN YAMAN İLE EDEBİYAT VE YAZARLIK ÜZERİNE
Varyasyon Kalemler | Yazar Söyleşisi
1. Eser sahibi kimdir? Sizi yakından tanıyabilir miyiz?
Türk dili ve edebiyatı öğretmeniyim; öykü ve şiir yazıyorum. Sâye ve Hiç Sesli Bir Yer adlı iki kitabım yayımlandı. Edebiyatı insanın kendi içinde bile kolayca açıklayamadığı yanlarına yaklaşmanın bir yolu olarak görüyorum. Öğretmenlik bana insanı dinlemeyi, yazarlık ise duyduklarımın ve sustuklarımın ötesine bakmayı öğretiyor.
2. Yazarlığa adım atmanızda ki asıl kırılma noktası ne oldu?
İlkokul dördüncü sınıftayken öğretmenimiz bir hikâye tamamlama çalışması vermişti. Yazdığım metni bütün sınıfın önünde okuyup takdir etmesi, benim için gerçek bir kırılma noktası oldu. O güne dek zihnimde kurduğum dünyaların başka bir insanda da karşılık bulabileceğini ilk kez hissettim. Belki de yazının yalnızca kendime ait bir uğraş olmadığını o gün anladım.
3. Sizi ilk kez kalemi elinize almaya iten özel bir an var mıydı?
Aslında kalemi elime almadan önce hikâyeler kuruyordum. Dedem bana masallar anlatır, üç boyutlu masal kitapları alırdı. Henüz okumayı bilmediğim zamanlarda resimlere bakıp kitapta yazandan habersiz, kendi hikâyelerimi uydururdum. Yazmaya yönelişimin başlangıcında tek bir olaydan çok, anlatmanın çocuklukta kazandığım bu doğal hâli var.
4. Çocukluğunuzdaki veya gençliğinizdeki okuma alışkanlıklarınızın bugünkü yazım dilinize ve üslubunuza nasıl bir etkisi oldu?
Kendimi bildim bileli kelimelere meraklıydım. Sözlük okumayı, sözcüklerin kökenlerini araştırmayı severdim. Dünya klasiklerine de erken yaşlarda yöneldim. İlk okuduğum kitaplardan biri Tolstoy’un İnsan Neyle Yaşar? adlı eseriydi. Sonra Dostoyevski’yle tanıştım; o günden sonra edebiyatın insanın huzurunu nasıl verimli biçimde bozabildiğini öğrendim. Beni en çok sarsan, insanın kendi içindeki çelişkileriydi. Zamanla bu merakın kendime de yöneldiğini fark ettim: Yazmak, kendi içimdeki karşıtlıkları tanıma arzumla da ilgili.
5. Hangi deneyimlerden sonra yazar olmaya karar verdiniz?
Belirli bir tarihten söz etmek güç. İlk hikâyemin sınıfta okunması bir dönüm noktasıydı ama yazarlık bilinci daha yavaş oluştu. Bir süre sonra kelimelerle uğraşmanın yalnızca sevdiğim bir şey değil, dünyayı kavrama biçimim olduğunu anladım.
6. İyi bir yazar olmanın şartları nelerdir siz bu yolda nasıl bir yöntem izlediniz?
Öncelikle iyi bir okur olmak, dikkatle gözlemlemek ve kendi doğrularından kuşku duyabilmek. Bir karakteri yalnızca yazarın fikrini doğrulasın diye konuşturmak istemem. Yeniden yazmak da önemli: Sevdiğim bir cümleyi, metne hizmet etmiyorsa çıkarabilmeliyim. Güzel bir cümle tek başına iyi bir öykü değildir.
7. Kaleme aldığınız ilk kitap nedir ve varsa diğer kitaplarınız nelerdir?
İlk kitabım Sâye, 2023 yılında yayımlandı. Ardından Hiç Sesli Bir Yer okurla buluştu. İki kitabım arasında düşünsel bir süreklilik olduğunu hissediyorum: Sâye insanın gölge tarafını anlatırken Hiç Sesli Bir Yer o gölgenin içindeki hâlleri anlatıyor. İlkinde gölgeye bakıyordum; ikincisinde gölgenin içinden bakmaya başladım.
8. Kitaplarınızdaki konuları yazmaya yönlendiren en önemli etken ya da etkenler nelerdir?
İnsanın kendi içindeki çelişkiler, bellek, yalnızlık, yabancılaşma ve varoluşsal sorular. Beni özellikle kişinin inandığı değerlerle davranışları arasındaki mesafe ilgilendiriyor. Karakterlerimin haklılığını kanıtlamaktan çok, onları kendi karşıtlıkları içinde anlamaya çalışıyorum.
9. Hikâyeyi kurgularken karakterlerinizin kaderini önceden tamamen planlıyor musunuz, yoksa yazım sürecinde karakterlerin kendi yollarını çizdiği oluyor mu?
Genellikle önce bir karakterin duruşu, fikri ya da dünyaya itirazı şekilleniyor. Ardından onu sınayacak durumlar beliriyor. Karakterlerim beni her zaman şaşırtıyor; tasarladığım yoldan sapabiliyorlar. Bu sapmayı yazının kusuru değil, bazen en canlı imkânı olarak görüyorum.
10. Size ilham veren şeyler nelerdir?
Bazen yürürken gördüğüm bir insan, bazen sıradan bir davranışın içindeki tutarsızlık, bazen de bir kelime. Zihnim kolay kolay durmuyor; yolda yürürken bile gördüklerime hikâyeler kuruyorum. İlham benim için olağanüstü olaylardan çok, gündelik hayatın içindeki cevapsız sorularda saklı.
11. En çok hangi dönemlerde üretken oluyorsunuz ve yazma konusunda sizi en çok motive eden şey nedir?
Üretkenliğimi belirli bir mevsime ya da saate bağlayamıyorum; zihnim neredeyse hiç durmuyor. Yürürken bile karşılaştığım insanlara, durumlara hikâyeler kuruyorum. Beni en çok motive eden şey, insanın ve kendi içimin çelişkilerini anlama isteği. Fakat zihinde hikâye kurmakla onu metne dönüştürmek ayrı işler; ikincisi disiplin istiyor.
12. Okuyucular neden sizin kitabınızı okumalı?
Bir okura neden benim kitaplarımı okuması gerektiğini söylemektense, onlarda neyle karşılaşabileceğini anlatmayı tercih ederim. İnsanın kendisinden bile sakladığı duygulara ve çelişkilere yer açmaya çalışıyorum. Okur bir karakterde kendi içinde adlandıramadığı bir şeyi fark ederse, metin benim için asıl karşılığını bulmuş olur.
13. Kitap ya da kitaplarınızdaki ana fikirler ve vermek istediğiniz mesajlar nelerdir?
Edebiyatın tek bir mesaj taşımak zorunda olduğuna inanmıyorum. Sâye insanın gölge tarafına bakarken Hiç Sesli Bir Yer o gölgenin içinde yaşanan hâllere yaklaşıyor. Her ikisinde de insanın kendisiyle kurduğu karmaşık ilişki var. Okurun benim vardığım bir sonuca ulaşmasından çok, kendi sorularıyla karşılaşmasını isterim.
14. Yazar olmanın ve yazmanın sizin için zor yanları nelerdir, bunlarla nasıl başa çıktınız?
Bir öykünün gerçekten bittiğine inanmak. Zihnimde hikâyeler son cümleden sonra da sürüyor. Bütün karakterler ölse bile bu kez geride bıraktıkları yokluğu, ölümden sonraki ihtimalleri anlatabileceğimi düşünüyorum. Bu yüzden açık uçlu sonlara yakınım. Yine de anlatının devam edebilir olmasıyla tamamlanmamış olması aynı şey değil; yazarken en çok bu ayrımı öğreniyorum.
15. Yazar tıkanıklığı yaşadığınızda bu durumun üstesinden nasıl geliyorsunuz?
Yazma tıkanıklığı yaşadığımda ilhamın gelmesini bekleyerek masadan uzaklaşmamaya çalışıyorum. Hiçbir şey yazamasam bile o masanın başında oturmayı kendime alışkanlık ediniyorum. Çünkü zihnimde anlatı eksik olmuyor; asıl emek, onu kâğıt üzerinde biçimlendirmekte. Bazen çalışmanın ilk adımı bir cümle kurmak değil, yazıyla buluşacağım yerde kalabilmek.
16. Kitaplarınızı kitlelere ulaştırmak, kendinizi tanıtmak ve düşüncelerinizi insanlara anlatmak için ne gibi organizasyonlar yapıyorsunuz?
Tanıtım etkinliklerinin, söyleşilerin ve okur buluşmalarının edebiyata katkısını önemsiyorum; bunlar bir kitabın yeni insanlara ulaşmasına vesile olabiliyor. Ben de imkân buldukça okurlarla ve özellikle gençlerle bir araya gelmeyi değerli buluyorum. Yine de bir eserin kendi yolunu bulması, hiç tanımadığım birinin onu kendiliğinden keşfetmesi bana daha çekici geliyor. Görünürlükten çok, metnin okurda gerçek bir karşılık bulmasıyla ilgileniyorum.
17. Kitap fuarlarındaki okur-yazar buluşmalarının sizin için önemi nedir, bu etkinliklerin size ve okuyucuya ne gibi katkılar sağladığını düşünüyorsunuz?
Kitap fuarları ve okur-yazar buluşmaları, yazının tek taraflı bir sesleniş olmadığını hatırlatıyor. Okur, metnin bende hiç düşünmediğim bir yanını görebiliyor; bu da yazara yeni bir bakış kazandırıyor. Okur içinse kitabın arkasındaki insanla konuşabilmek farklı bir yakınlık yaratabiliyor. Bununla birlikte, keşfedilmenin kendiliğindenliği benim için hâlâ ayrı bir heyecan taşıyor.
18. Şu an üzerinde çalıştığınız yeni projeleriniz ve keşfetmek istediğiniz yeni projeleriniz var mı?
Masiva adlı yeni bir öykü dosyası üzerinde çalışıyorum. Tasavvuftaki nefis mertebelerinden hareketle insanın arzularını, korkularını ve içsel dönüşümünü farklı anlatı biçimleriyle araştırıyorum. Bunu öğretici bir şemaya dönüştürmek değil, karakterlerin yaşantılarıyla sezdirmek istiyorum. Gençlerle yaratıcı yazarlık çalışmaları yürütmek de benim için ayrıca anlamlı; çocukluğumda bir öğretmenin açtığı alanın değerini biliyorum.
19. Okuyuculardan aldığınız, sizi en çok duygulandıran ya da şaşırtan geri dönüşler nelerdir?
Bir okurum benden bir saç telimi istemişti. Kitabın arasına koyup “Şimdi artık tamamen benimle olacaksınız,” demişti. Şaşırmıştım. O an, bir metnin okurun hayatında yazarının öngöremediği kadar kişisel bir yer edinebileceğini düşündüm. Bir kitabın yolculuğu yayımlandığında bitmiyor; bazen hiç beklemediğiniz bir yakınlıkta devam ediyor.
20. Edebiyat yolculuğunun başında olan yazar adaylarına ne gibi tavsiyelerde bulunmak istersiniz?
Çok okusunlar ama okudukları yazarlara benzemek için acele etmesinler. İlk metinlerine fazla bağlanmasınlar; gerektiğinde en sevdikleri cümleyi silebilsinler. Ve kendi içlerindeki çelişkilerden korkmasınlar. Yazmak her şeyi bildiğimizi ilan etmek değil, bilmediklerimizin karşısında kalabilme cesaretidir.


